PCOS (Polikistik Over Sendromu / PKOS), üreme çağındaki kadınlarda görülen; yumurtlama düzensizliği, androjen fazlalığı (tüylenme, akne, saç dökülmesi gibi) ve/veya ultrasonda polikistik over görünümü ile seyredebilən hormonal ve metabolik bir sendromdur. PCOS, “yumurtalık kisti” ile aynı şey değildir; birçok kişide ultrasonda polikistik görünüm olsa bile PCOS tanısı olmayabilir.
Bu rehberde “PCOS nedir?” sorusunu net bir şekilde yanıtlayıp; belirtiler, Rotterdam tanı kriterleri, hangi testlerin istendiği, gebelik planı olan/olmayan hastada tedavi seçenekleri ve uzun vadede nelere dikkat edilmesi gerektiğini özetledim.
Hızlı Yanıt: PCOS (Polikistik Over Sendromu) Nedir?
PCOS tanısı çoğu erişkin kadında şu üç bulgudan en az ikisinin birlikte olmasıyla düşünülür (diğer nedenler dışlandıktan sonra): (1) düzensiz/seyrek adet veya yumurtlamama, (2) androjen fazlalığı (tüylenme, akne, saç dökülmesi veya kan testinde androjen yüksekliği), (3) ultrasonda polikistik over görünümü. Yani “ultrasonda kist var” demek tek başına PCOS değildir.
| Tanı yaklaşımı (erişkin) | Özet |
|---|---|
| Rotterdam kriterleri | 3 bulgudan 2’si + benzer tablo yapan hastalıkların dışlanması |
| Ayırıcı tanı | Tiroid, prolaktin yüksekliği, non‑klasik adrenal hiperplazi vb. dışlanır |
| Ergenlik dönemi | Tanı daha dikkatli konur; tek başına ultrason yeterli değildir |
“PCOS Belirti Tarama Testi” tanı koymaz; ancak riskli belirtileri fark etmenize yardımcı olabilir. Net tanı ve kişiye özel plan için muayene ve gerekli tetkikler gerekir.
PCOS (Polikistik Over Sendromu) Belirti Tarama Testi
Bu test PCOS ile ilişkili olabilecek belirtileri tarama amaçlı değerlendirir. Tanı koymaz. PCOS tanısı için hekim değerlendirmesi, başka nedenlerin dışlanması ve gerekirse laboratuvar/ultrason gerekir.
Bu test tanı koymaz; bilgilendirme amaçlıdır. Şikâyetleriniz varsa lütfen bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurun.
Kaynaklar
Bu test için aşağıdaki bilimsel yayınlar referans alınmıştır.
- Rotterdam ESHRE/ASRM-Sponsored PCOS Consensus Workshop Group. Revised 2003 consensus on diagnostic criteria and long-term health risks related to PCOS. 2004. (PubMed)
- Teede HJ, et al. Recommendations from the international evidence-based guideline for the assessment and management of PCOS. 2018. (PMC full text)
- Christ JP, et al. Current Guidelines for Diagnosing PCOS. 2023. (PMC full text)
- Legro RS, et al. Diagnosis and Treatment of Polycystic Ovary Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. 2013. (PMC full text)
PCOS Belirtileri Nelerdir? (En Sık 12 İşaret)
- Adet düzensizliği (35 günden uzun aralıklar, yılda 8’den az adet, bazen hiç adet görmeme)
- Yumurtlama problemleri (gebe kalmada zorlanma)
- Yüz/çene/üst dudak başta olmak üzere tüylenme artışı (hirsutizm)
- İnatçı akne (ergenlik sonrası devam eden sivilce)
- Saç dökülmesi / tepe‑ön bölgede seyrelme (androjenik alopesi)
- Kilo artışı veya kilo vermede zorlanma (özellikle bel çevresi)
- Ciltte koyulaşma (boyun/koltuk altı) – insülin direnciyle ilişkili olabilir
- Kan şekeri dalgalanmaları, insülin direnci/prediyabet eğilimi
- Yağlanma ve ciltte parlama
- Duygu durum değişimleri, kaygı, motivasyon düşüklüğü
- Uyku kalitesinde bozulma (özellikle kilolu hastalarda horlama/uyku apnesi riski)
- Gebelik planında yumurtlama düzensizliğine bağlı gecikmeler
Önemli: PCOS her kadında aynı görünmez. Normal kiloda olup belirgin tüylenmesi olmayan hastada temel şikâyet sadece adet düzensizliği ve yumurtlama sorunu olabilir.
PCOS mu, “polikistik over görünümü” mü? (En sık karışan konu)
Polikistik over görünümü ultrasonda görülen bir bulgudur; tek başına “sendrom” anlamına gelmez. PCOS ise klinik ve/veya biyokimyasal bulgularla birlikte değerlendirilir. Bu yüzden “ultrasonda kist var” denildiğinde hemen PCOS tanısı konmuş kabul etmeyin; adet düzeni, androjen bulguları ve gerekli testlerle birlikte değerlendirmek gerekir.
Polikistik Over Sendromu Neden Olur?
PCOS’un tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birlikte etkisi söz konusudur. En sık gördüğümüz mekanizmalar:
- İnsülin direnci: İnsülin yükseldikçe yumurtalıkta androjen üretimi artabilir; bu da yumurtlamayı bozabilir.
- Androjen fazlalığı: Tüylenme, akne, saç dökülmesi ve yumurtlama sorunlarıyla ilişkilidir.
- LH/FSH dengesinde değişim: Folikül gelişimini ve ovulasyonu etkileyebilir.
- Aile öyküsü: Anne/kız kardeşte PCOS veya tip 2 diyabet öyküsü riski artırabilir.
PCOS’ta kilo artışı sık görülse de PCOS sadece kiloyla açıklanmaz. Zayıf hastada da PCOS olabilir; ancak kilonun artması insülin direncini ve belirtileri ağırlaştırabilir.
PCOS Tanısı Nasıl Konur? (Rotterdam Kriterleri + Ayırıcı Tanı)
PCOS tanısı konurken amaç “etiketlemek” değil, aynı tabloya neden olabilecek hastalıkları dışlayıp kişiye uygun planı oluşturmaktır. Erişkinlerde en sık kullanılan yaklaşım Rotterdam kriterleridir.
| Rotterdam (Erişkin) – 3 bulgu | Örnek |
|---|---|
| 1) Ovulasyon bozukluğu | Seyrek adet (≥35 gün), yılda <8 adet, amenore |
| 2) Androjen fazlalığı | Tüylenme/akne/saç dökülmesi veya kan testinde androjen yüksekliği |
| 3) Polikistik over görünümü | Ultrasonda artmış folikül sayısı ve/veya over hacminde artış |
Tanı: Bu 3 bulgudan en az 2’si + PCOS’u taklit edebilecek nedenlerin dışlanmasıyla konur.
Polikistik yumurtalık ve sağlıklı yumurtalık görünümü
PCOS için hangi testler istenir?
Hastanın şikâyetine göre değişir; ancak PCOS değerlendirmesinde genellikle şu başlıklar gündeme gelir:
- Gebelik testi (adet gecikmesi varsa önce dışlamak gerekir): gebelik testi
- TSH ve prolaktin (tiroid ve prolaktin yüksekliği benzer tablo yapabilir)
- Androjenler (total/serbest testosteron, gerekirse DHEAS)
- 17‑OH progesteron (seçilmiş hastada non‑klasik adrenal hiperplazi açısından)
- Açlık glukozu/HbA1c ve/veya OGTT (insülin direnci/prediyabet taraması)
- Lipid profili (kolesterol/trigliserid)
Adet düzensizliği bazen PCOS dışında nedenlerle de olabilir. Bu nedenle adet gecikmesi olan hastalarda şu içerik de yardımcıdır: adet gecikmesi nedenleri.
Ergenlerde PCOS tanısı farklı mı?
Evet. Ergenlikte adet düzensizliği bir süre fizyolojik olabilir ve ultrason bulguları yanıltıcıdır. Bu nedenle ergenlerde tanı daha temkinli konur; genellikle kalıcı adet düzensizliği + androjen fazlalığı daha belirleyicidir. “Hemen PCOS” demeden önce değerlendirme gerekir.
PCOS Tedavisi (Şikâyete Göre Kişiye Özel Plan)
PCOS’ta tedavi “sendromu tamamen yok etmek”ten çok; belirtiyi yönetmek, yumurtlamayı düzenlemek, metabolik riski azaltmak ve yaşam kalitesini artırmak üzerine kurulur. Planı belirleyen en önemli soru şudur: Gebelik planı var mı?
| Hedef | En sık yaklaşım | Pratik not |
|---|---|---|
| Adet düzeni / endometrium korunması | Kombine doğum kontrol hapları veya aralıklı progesteron | Uzun süren adet görmeme durumunda rahim iç tabakası korunmalıdır. |
| Tüylenme / akne | Hormonal düzenleme ± hekim seçimiyle ek tedaviler | Anti‑androjenler mutlaka uygun korunmayla kullanılır. |
| Kilo / insülin direnci | Beslenme + egzersiz, seçilmiş hastada metformin | %5–10 kilo kaybı bazı hastada belirgin rahatlama sağlar. |
| Gebelik isteyen hastada ovulasyon | Ovulasyon indüksiyonu (ilk seçenekler hekimce belirlenir) | Güncel rehberlerde letrozol sık tercih edilen ilk seçeneklerdendir. |
Gebelik planlamıyorsanız: amaç adet düzeni + belirtilerin kontrolü
- Adet düzenini sağlamak ve rahim iç tabakasını korumak (kişiye uygun yöntemle)
- Tüylenme/akne için sabırlı olmak: etkiler genellikle haftalar‑aylar içinde belirginleşir
- Yaşam tarzı (beslenme‑egzersiz‑uyku) PCOS’un temelidir; “ilaç tek başına” mucize değildir
Gebelik planlıyorsanız: amaç yumurtlamayı düzenlemek
PCOS’lu kadınların önemli bir kısmı doğru planla hamile kalabilir. Yumurtlama düzensizliği varsa, ovulasyon günlerini takip etmek yol gösterir: yumurtlama hesaplama. Düzenli korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay (35 yaş üstünde 6 ay) gebelik oluşmuyorsa değerlendirme önerilir.
Gebelik planı için şu rehber de yardımcı olur: gebelik planlama.
PCOS ve Beslenme: Ne İşe Yarar, Ne Abartılır?
PCOS’ta “tek doğru diyet” yoktur; hedef insülin dalgalanmalarını azaltan, sürdürülebilir bir beslenme düzeni ve düzenli fiziksel aktivitedir. Birçok hastada bel çevresindeki yağlanmayı azaltmak yumurtlama ve metabolik risk açısından olumlu etki gösterir.
- Protein ve lif içeriği iyi öğünler (tokluk ve kan şekeri kontrolü için)
- Şekerli içecek/ultra işlenmiş gıdayı azaltmak
- Düzenli egzersiz: haftada en az 150 dk orta şiddette + 2 gün kuvvet egzersizi (kişiye göre)
- Uyku ve stres yönetimi (iştah/insülin dengesini etkiler)
Takviye (ör. inositol vb.) konusu sık sorulur. Bazı çalışmalar fayda olabileceğini söylese de kanıt kalitesi ve etki büyüklüğü kişiden kişiye değişebilir; bu nedenle “asıl tedavinin yerine” değil, hekim değerlendirmesiyle destek olarak düşünülmelidir.
PCOS’un Uzun Vadeli Etkileri: Neyi Takip Etmeliyiz?
PCOS sadece adet düzensizliği değildir. Uzun vadede prediyabet/tip 2 diyabet, lipid bozuklukları, tansiyon, uyku apnesi ve duygusal zorlanmalar daha sık görülebilir. Ayrıca uzun süre yumurtlamama (uzun süre adet görmeme) durumunda anormal rahim kanaması riski artabileceği için adet düzeninin sağlanması önemlidir.
- Kan şekeri taraması (hekiminizin önerdiği şekilde)
- Lipid profili ve tansiyon takibi
- Kilo/bel çevresi takibi
- Anksiyete/depresyon belirtileri (gerekirse destek)
Ne Zaman Mutlaka Doktora Başvurmalısınız?
- 3 ay ve daha uzun süredir adet görmeme
- Çok yoğun/uzun süren veya sık tekrarlayan kanamalar
- Gebelik planında 12 ay (35+ yaşta 6 ay) korunmasız ilişkiye rağmen gebelik olmaması
- Hızlı başlayan ve belirgin artan tüylenme, ses kalınlaşması, belirgin virilizasyon bulguları (PCOS dışı nedenler araştırılmalıdır)
- Şeker/tansiyon yüksekliği, aşırı gündüz uykululuk/horlama (uyku apnesi şüphesi)
Unutmayın: PCOS yönetilebilir bir tablodur; doğru tanı ve kişiye uygun planla hem belirtiler kontrol altına alınabilir hem de gebelik hedefi olan hastalarda başarı oranı artar.
Sık Sorulan Sorular
PCOS (Polikistik Over Sendromu), yumurtlama düzensizliği, androjen fazlalığı bulguları (tüylenme/akne/saç dökülmesi) ve/veya polikistik over görünümü ile giden hormonal‑metabolik bir sendromdur. Ultrasonda polikistik görünüm tek başına PCOS anlamına gelmez.
Hayır. Erişkinlerde Rotterdam kriterlerine göre 3 bulgudan 2’si yeterlidir. Yani adet düzensizliği + androjen fazlalığı varsa ultrason bulgusu olmadan da PCOS düşünülebilir. Tersine, ultrasonda polikistik görünüm olup belirti yoksa her zaman PCOS denmez.
Evet. PCOS’ta yumurtlama düzensizliği nedeniyle gebelik gecikebilir; ancak doğru takip ve uygun tedaviyle birçok hasta hamile kalabilir. Gebelik planında ovulasyon takibi ve gerekiyorsa ovulasyon indüksiyonu planlanır.
PCOS çoğu hastada kronik eğilim gösterir; ancak belirtiler kişiye özel planla kontrol altına alınabilir. Kilo‑insülin dengesi, adet düzeninin sağlanması ve metabolik risklerin yönetimiyle yaşam kalitesi belirgin artar.
PCOS’ta insülin direnci eğilimi, iştah‑tokluk mekanizmaları ve yağ dağılımı etkilenebilir. Bu nedenle bazı hastalarda kilo vermek zorlaşır. Sürdürülebilir beslenme düzeni ve kuvvet egzersizi eklemek genellikle daha iyi sonuç verir.